آرايه ي جناس
جناس: در لغت به معني همجنس آوردن و در ادبيات يكساني و هم ساني دو يا
چند واژه است با اختلاف در معني . دو كلمه ي هم جنس ،گاه جز معني هيچ گونه
تفاوتي با هم ندارند و گاه علاوه بر معني ،در يك (حركت) يا (حرف) با هم متفاوت اند.
جناس در شعر و نثر به كار مي رود
انواع جناس: جناس انواعي دارد كه مهم ترين آن ها عبارتند از :
جناسي كه دو كلمه در حروف و حركات به يك صورت بوده واز جهت معني ،
مختلف باشد. مانند دو كلمه ي خطا در اين بيت
اي چراغ همه ي بتان خطا دور بودن زروي توست خطا
كه هر دو كلمه ي جناس(خطا ،خطا) اسم است.
خطا در مصراع اول نام شهري است در تركستان و خطا در مصراع دوم به معني
اشتباه است.
مانند كلمه ي نيست باد در اين بيت مولوي
آتش است اين بانگ ناي و نيست باد هر كه اين آتش ندارد نيست باد
كه در مصراع اول باد اسم است و در مصراع دوم فعل است.
مثال برادر كه در بند خويش است نه برادر نه خويش است. در اين مثال واژه ي
خويش دو بار به كار رفته است كه خويش اول به معني خود و خويش دوم به
معني قوم و خويش است.
مثال: بهرام كه گور مي گرفتي همه عمر ديدي كه چگونه گور بهرام گرفت
در اين بيت نيز واژه ي گور دو بار به كار رفته كه گور اول به معني شكار و گور دوم
به معني قبر مي باشد.
شكر كند چرخ فلك از مَلِك و مُلْك و مَلَك كز كرم و بخشش او روشن و بخشنده شدم
پاكا !مَلِكا! مُلك جان ها از آن توست و جمله دل ها به فرمان تو
اي كار گشاي هر چه هستند نام تو كليد هر چه بستند
حدّمن نيست ثنايت گفتن گوهر شكر عطايت سفتن
زاهد و عجب و نماز و من و مستي و نياز تا تو را ز ميان با كه عنايت باشد
بيامد، بماليد و زين بر نهاد شد از رخش رخشان و از شاه شاد
سرو چمان من چرا ميل چمن نمي كند همدم گل نمي شود ياد سمن نمي كند
كاي فلان چاشت بده يا شامم نان و ابي كه خورم و آشامم
جان بي جمال جانان ميل جهان ندارد هر كس كه اين ندارد حقا كه آن ندارد
به هر يك زين مقاصد چون نهي گوش مكن از مقصد اصلي فراموش
عزت از خواري نشناخته اي عمر در خار كشي باخته اي
خار كش پيري با دلق درشت پشته ا ي خار همي برد به پشت